Ffoaduriaid Belgaidd yn Aberystwyth, 1915

Gan mlynedd yn ôl daeth Aberystwyth yn gartref i dros gant o Felgiaid oedd wedi ffoi o’u gwlad oherwydd y Rhyfel Byd Cyntaf. Ceir sôn amdanynt ym mob rhifyn o’r Cambrian News yn y cyfnod, gyda hyd yn oed hysbysebion am swyddi a thai i’w gosod yn cynnwys y cymal ‘addas ar gyfer teulu Belgaidd’.

Gwelodd y teulu Davies o Landinam gyfle i ddenu arlunwyr, cerddorion ac ysgolheigion i Gymru er mwyn cyfoethogi bywyd diwylliannol y wlad, ac yn wir fe ddaeth nifer o’r rhain i Aberystwyth. Efallai mai’r arlunwyr yn eu plith sydd fwyaf adnabyddus heddiw gan fod eu gwaith yn cael ei arddangos o dro i dro. Ymgartrefodd Valerius de Saedeleer a’i deulu yn Nhyn-lôn, Rhydyfelin, a pheintiodd nifer o durluniau trawiadol o ddyffryn Ystwyth (mae rhai yng nghasgliad Ysgol Gelf Prifysgol Aberystwyth). Cafodd y cerddorion yn eu plith dipyn o sylw llynedd gan i Ŵyl Gregynog ddathlu’r cysylltiadau cerddorol rhwng Cymru a Gwlad Belg yn y cyfnod; a pherfformiwyd ‘Fantaisie’ i’r ffidil gan Eugène Guillaume, darn a gyfansoddwyd yn Aberystwyth, ac a gyflwynwyd i Gwendoline Davies. Teithiai’r cerddorion o amgylch canolbarth Cymru i berfformio, ac ar nos Fercher 21ain o Orffennaf 1915 cynhaliwyd cyngerdd mawreddog yn y Coliseum yn Aberystwyth (sef safle Amgueddfa Ceredigion heddiw) i godi arian at achos y Belgiaid. Roedd yr artistiaid i gyd yn ffoaduriaid Belgaidd, ac yn cynnwys y brodyr Laoureux, y naill yn feiolinydd a’r llall yn bianydd, ac roedd mwyafrif y darnau wedi’u cyfansoddi gan Felgiaid Aberystwyth.

Er i ymweliad y bardd Émile Verhaeren ag Aberystwyth ddebyn cryn sylw yn y wasg ar y pryd, fe aeth y cysylltiad hwn yn angof. Wedi cyrraedd Prydain yn Hydref 1914, derbyniodd Verhaeren wahoddiadau i ddarlithio mewn amryw o Brifysgolion, gan gynnwys Caerdydd, Bangor ac Aberystwyth. Darlithiodd yn Neuadd Arholiadau Coleg Aberystwyth ar yr 8fed a’r 9fed o Ragfyr 1914. Roedd y darlithoedd hyn, y gyntaf ar ‘L’Esprit Belge’ a’r ail ar ‘Les Petites villes de Flandres’, am ddim ac yn agored i bawb fel rhan o gyfres a sefydlwyd gan Miss Davies Llandinam. Y Prifathro Roberts oedd yn y gadair ar y diwrnod cyntaf, a Mr T. Gwynn Jones, bardd a darlithydd yn y Gymraeg, ar yr ail. Tra yn Aberystwyth mynychodd Verhaeren noson ar gyfer ffoaduriaid a drefnwyd gan y ‘British Women’s Temperance Association’ yn Festri Siloh (sef safle’r Morlan heddiw), ble y croesawyd y gweisteion yn Ffrangeg gan Mrs T.F. Roberts a Miss Mary Davies. Canmolwyd T. Gwynn Jones am iddo siarad Ffrangeg wrth gadeirio darlith Verhaeren, ond yn ôl yr Athro J. Young Evans yn Y Cymro, dylsai fod wedi rhoi’r cyfle i’r Belgiaid glywed araith yn Gymraeg. Tybed pwy arall o Aberystwyth oedd yno yn gwrando ar y Ffrangeg gyda’r ffoaduriaid eraill, ambell ddarlithydd ac ambell fyfyriwr?

Cafodd Verhaeren, sydd bellach wedi ei anghofio gan gyrsiau llenyddiaeth Ffrangeg, beth dylanwad ar farddoniaeth Gymraeg. Yn dilyn ei ddarlithoedd yn Aberystwyth cafwyd adroddiad yn Y Cymro (Rhagfyr 16, 1914) yn ei gyflwyno i ddarllenwyr Cymru fel bardd y gweithiwr cyffredin, y trefi bychain a bywyd cefn gwlad. Yn Brython (Lerpwl) (21 Ionawr 1915) fe’i ddisgrifiwyd fel ‘Ceiriog Belgium’, a bu trafod ar y tebygrwydd rhwng y ddwy wlad ddwyieithog a’u llenorion: ‘Tybed fod yr un peth yn wir am Belgium ac am Gymru, sef mai yn yr iaith frodorol y gwnaed ac y gwneir y gwaith llenyddol gorau?’ (Goleuad, 27 Tachwedd 1914). Roedd Verhaeren yn un o hoff feirdd J.M. Edwards, a gyhoeddodd gyfieithiadau o ddwy gerdd o’i eiddo yn ei gyfrol Cerddi Ddoe a Heddiw (1975), a cheir hefyd gyfieithiad o ‘Devant l’Invasion, 1914’ o dan y teitl ‘Goresgyn’ gan T. Gwynn Jones.

Advertisements
This entry was posted in Cymraeg, Ffoaduriaid Belgaidd and tagged , , , , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s